İlk derece mahkemelerin verdiği kararların istinafta sıkça bozulmasının temel nedeni, bu mahkemelerin hem maddi vakıa hem de hukuki değerlendirmelerde hata yapabilmesidir.
İstinaf mahkemeleri, kanun gereği bu hataları düzeltmek ve adil yargılanmayı sağlamak için dosyaları yeniden inceler.
Neden İlk Derece Kararları İstinafta Dönüyor?
1. Maddi ve Hukuki İnceleme
İstinaf, sadece hukuki denetim değil aynı zamanda delil değerlendirmesi ve olayın sübutu yönünden de inceleme yapar.
İlk derece mahkemesi delilleri yanlış değerlendirmiş veya suç vasfını hatalı belirlemişse, istinaf bunu düzeltir.
2. Kesin Hukuka Aykırılık Halleri
CMK m. 289’da sayılan kesin hukuka aykırılık nedenleri (örneğin savunma hakkının kısıtlanması, hükmün gerekçesiz olması, mahkemenin yetkisizliği) varsa karar bozulur.
Bu durum, yerel mahkemelerin usul hataları yapması halinde sıkça görülür.
3. Direnme Yasağı
İlk derece mahkemeleri, istinafın bozma kararına karşı direnemez.
Dosya geri döndüğünde, yerel mahkeme istinafın gösterdiği eksiklikleri gidermek zorundadır. Bu da kararların sıkça dönmesine yol açar.
Yerel mahkemelerde iş yükü ve hız baskısı nedeniyle gerekçesiz veya eksik kararlar çıkabiliyor.
İstinafın geniş yetkisi (delil değerlendirmesi dahil) bu kararların sıkça dönmesine yol açıyor.
Direnme yasağı nedeniyle yerel mahkeme, istinafın bozma gerekçesine uymak zorunda.
Bu sistem, adil yargılanma hakkını korumak için tasarlanmış olsa da, uygulamada davaların uzamasına ve belirsizliklere neden olabiliyor.
İlk derece mahkeme kararlarının istinafta bozulması hakimin siciline doğrudan olumsuz bir kayıt olarak işlenmez. Hakimlerin mesleki sicili, HSYK (şimdi HSK – Hâkimler ve Savcılar Kurulu) tarafından tutulur ve esas olarak şu kriterlere göre değerlendirilir:
Sicile Etki Eden Unsurlar
Kasıtlı veya ağır kusurlu kararlar: Eğer hakim açıkça kanuna aykırı, keyfi veya taraflı bir karar vermişse, bu durum disiplin soruşturmasına konu olabilir.
Sistematik yanlış uygulamalar: Aynı hakimin sürekli aynı türden hatalı kararlar vermesi, HSK tarafından performans değerlendirmesinde dikkate alınabilir.
Usul ve etik ihlalleri: Tarafsızlık, savunma hakkını kısıtlama, görevi kötüye kullanma gibi durumlar sicile doğrudan yansır.
Normal Bozma Kararları
İstinafta kararın bozulması, tek başına hakimin siciline olumsuz bir kayıt olarak geçmez.
Çünkü istinafın görevi zaten ilk derece kararlarını denetlemek ve hataları düzeltmektir.
Türkiye’de iş yükü, dosya yoğunluğu ve farklı yorumlar nedeniyle bozma oranı yüksektir; bu durum hakimin mesleki sicilinde otomatik bir eksi puan oluşturmaz.
Eğer bir hakim hakkında çok sayıda bozma kararı çıkıyorsa, HSK bunu performans değerlendirmesinde dikkate alabilir.
Bu durumda hakimin terfi süreci, görev yeri değişikliği veya disiplin incelemesi gündeme gelebilir.